Listamannalaun og gildi óheftrar sköpunar

seurat_childŞessi umræğa um listamannalaun sem sprettur nú upp á hverju ári veldur mér miklum áhyggjum. Ağallega er şağ vegna şess ağ margir şeir sem tjá sig um şau (jafnvel listamenn sjálfir og şeir sem hafa ákvörğunarvald á şessu sviği) virğast misskilja tilgang şeirra, eğa vilja ala á misskilningi meğal almennings. Misskilningurinn felst fyrst og fremst í şví ağ líta á (eğa skilgreina) alla framleiğslu listamanna sem markağsvöru og ağ gildi framleiğslunnar er ağ öllu leyti háğ móttöku markağarins. Ef şetta er raunin şá meikar alveg sens ağ velta fyrir sér hvort rétt sé ağ halda einhverjum uppi meğan hann framleiğir eitthvağ sem fær kannski ekki góğar móttökur á opnum markaği. En ég held ağ şetta sé ekki rétt. Hlutverk listamannalauna, eins og hlutverk margra styrkja til vísindalegra rannsókna, er einmitt ağ gera listamönnum kleift ağ stunda sína sköpun óháğ şrıstingi frá markağsöflum hverju sinni. Rökin fyrir şví ağ samfélagiğ skuli kosta svona vinnu er ağ slíkt getur (og gerir oft) leitt til jákvæğra breytinga og nısköpun yfir lengri tíma.

Ég şekki ágætlega til í heimi listsköpunar şar sem allir í minni fjölskyldu (fyrir utan mig) eru menntağir í og starfa viğ listsköpun. Hins vegar şekki ég betur til í heimi rannsókna og fræğimennsku, şar sem ég starfa. Şannig ağ şó svo ağ umræğan snúist um listsköpun ætla ég ağ leyfa mér ağ útskıra mitt sjónarhorn á şessum málum út frá rannsóknum og fræğistörfum meğ smá listaívafi. Ağ mínu mati er ekki langt á milli şessara tveggja heima (sjá meira um şağ hér). Bæği listamenn og fræğimenn hafa şağ ağ markmiği ağ skapa nıja merkingu og şekkingu til ağ lısa umhverfina sem viğ upplifum dags daglega. Şeir gera şağ bara hver á sinn hátt. Şağ sem á eftir kemur byggir ağ miklu leyti á rannsóknum Martin & Irvine (1984), sem mér finnst vera ein besta og hlutlausasta framsetning og greining á málinu.

Spurningin sem um ræğir er şessi: Hvort gagnast samfélaginu mest, ağ setja opinbert fé í grunnrannsóknir („pure research”) eğa hagnıtar rannsóknir („applied research”)? Grunnrannsóknir eru şær sem eru unnar fyrst og fremst til ağ svala forvitni og şekkingarşörf fræğimanna. Grunnrannsóknir snúast gjarnan um şağ ağ skapa eğa styrkja fræğilegar kenningar án sérstaks tillits til şess hvort şær leiği til afurğa eğa şjónustu sem nıtist almenningi. Hagnıtar rannsóknir snúast hins vegar um şağ ağ skapa afurğir eğa şjónustu á grundvelli fræğilegrar şekkingar sem nıtist samfélaginu og taka şví tillit til markağsafla. Sem dæmi um şetta tvennt:

  • Grunnrannsóknir: Klassíska dæmiğ um grunnrannsóknir er afstæğiskenning Einsteins. Á sínum tíma hafği afstæğiskenningin vissulega mikil áhrif á heimsmyndina en hafği lítiğ sem ekkert auğsjáanlegt notagildi meğ tilliti til daglegs lífs almennings.
  • Hagnıtar rannsóknir: Eitt skırasta dæmiğ um hagnıtar rannsóknir eru lyfjaprófanir. Şar er markmiğiğ ağ nota vísindi til ağ skapa vöru sem nıtist almenningi á mjög áşreifanlegan hátt.

Şağ er ekki algengt, held ég, ağ listamenn eğa ağrir skilgreini listsköpun meğ sömu hugtökum og ég nota hér fyrir ofan en ég held ağ eğli sköpunarinnar er samt nógu lík til ağ láta samlíkinguna ganga upp.

Listamenn taka şátt í orğræğu sín á milli sem snıst um ağ kanna hvernig er hægt ağ nota hina ımsu listrænu miğla (t.d. tungumáliğ, tónmál, litir, línur, rımi, o.s.frv.) til ağ tjá sína sın. Şessi şáttur í listsköpuninni líkist grunnrannsóknum. Góğur rithöfundur hefur t.d. líklega gert margar tilraunir til ağ lısa sögupersónu á sannfærandi hátt og nıtt til şess fyrirmyndir úr listasögunni. Fæstar tilraunirnar enda í bókum viğkomandi en eru samt sem áğur nauğsynleg forsenda şess ağ eitthvağ prenthæft verği til. Şennan hluta listasköpunarinnar er ekki hægt ağ meta út frá arğsemissjónarmiğum nema yfir lengri tíma. Útkomur tilraunanna sem listamağurinn gerir skila sér kannski ekki í næsta verki, og jafnvel ekki í şarnæsta, og kannski aldrei. En şær hafa samt sem áğur sitt gildi vegna şess ağ şær eiga erindi í orğræğu listamanna og auka şar almenna şekkingu í nærsamfélaginu og jafnvel víğar.

Şegar rithöfundur skrifar bók sem á ağ fara í sölu notar hann şá şekkingu sem hefur skapast meğ ótal tilraunum til ağ búa til verk sem líklegt er til ağ seljast - eins og şegar fræğimenn framkvæma hagnıtar rannsóknir. Şá skipta markağsöflin máli. Rithöfundurinn (eins og ağrir listamenn) şarf ağ geta sett şá şekkingu sem er til stağar varğandi sköpunina í samhengi sem henntar almenningi. Annars skapar verkiğ ekki tekjur og kostnağurinn fellur á listamanninn eğa ağra.

Í vísindum hefur veriğ deilt um şağ hvort sé mikilvægara meğ tilliti til nısköpunar, grunnrannsóknir eğa hagnıtar rannsóknir. Á sama hátt getum viğ spurt hvort sé mikilvægara fyrir nısköpun í listum, skapandi vinnan eğa framleiğsla listavara? Pólana tvo skilgreina Martin & Irvine, sem ég nefndi áğur, şannig (meira um şetta hér):

  • „Science-push”: Vísindaleg şekking skapar eftirspurn eftir nıjungum sem hægt er ağ setja á markağ.
  • „Market-pull”: Markağurinn skapar eftirspurn eftir nıjungum sem krefjast nırrar vísindalegrar şekkingar.

Ef „science-push” módeliğ er líklegra til ağ leiğa til nıjunga fyrir markağ, er rökrétt ağ styrkja grunnrannsóknir sem auka vísindaleg şekkingu óháğ vilja markağarins hverju sinni. Ef „market-pull” módeliğ er líklegra til ağ leiğa til nıjunga şá er rökréttara ağ styrkja hagnıtar rannsóknir sem taka miğ af markağsöflum hverju sinni.

Nokkrar rannsóknir hafa veriğ gerğar til ağ kanna hvort nısköpun ræğst frekar af „science-push” eğa „market-pull”. Martin & Irvine fóru yfir şrjár helstu rannsóknirnar (sem eru Project Hindsight, TRACES og Battelle rannsóknin) sem şeim var kunnugt um. Şessar rannsóknir şóttu sına ağ nısköpun er verulega háğ grunnrannsóknum en ağ şağ şarf ağ rekja sögu nıjunga nokkuğ langt aftur í tímann til ağ sına fram á tengslin. Sem dæmi má nefna ljósleiğaratækni en şekkingarsögu hennar má rekja aftur til rannsókna á hegğun ljóss í upphafi 20. aldar. Á şeim tíma hafği şekkingin lítiğ notagildi (nema şá til ağ skemmta fólki eins og var gert á Heimssıningunni í París 1889). Martin & Irvine voru hins vegar mjög dipló og ályktuğu ağ bæği „science-push” og „market-pull” hefğu áhrif á nısköpun, og şá sérstaklega samvirknin milli şessara tveggja póla.

Ef viğ snúum şessu svo upp á listir má finna mımörg dæmi um şağ ağ listsköpun hefur ekki fundiğ farveg á markaği fyrr en löngu eftir ağ sköpunin hafi átt sér stağ. Ég hef mikiğ dálæti á tónlist şannig ağ lítum á nokkur dæmi:

  • Vorblót Stravinsky: Şetta şekkta dans- og tónlistaverk şykir í dag meğ merkilegustu og áhrifamestu tónverkum 20. aldar. Şegar şağ var frumsınt í París 1913 brutust út óeirğir meğal áhorfenda sem móğguğust şar sem şeim fannst Stravinsky vera ağ gera grín ağ sér. Tónskáldiğ Puccini sagği verkiğ augljóslega vera afrakstur geğveiks manns. Şağ var ekki fyrr en nokkrum áratugum síğar, og şá í Bandaríkjunum, sem tónlistarunnendur byrjuğu ağ taka verkiğ í sátt.
  • Fyrsta plata David Bowie (kom fyrst út 1969): Platan vakti litla sem enga athygli fyrr en hún var gefin út öğru sinni áriğ 1972 og şá eftir ağ Bowie var búinn ağ geta sér gott orğ meğ tveimur öğrum plötum. Hún hefur s.s. aldrei veriğ talin meğ merkilegustu plötum Bowie en hún náği şó töluverğum vinsældum 1972 og komst fljótlega í topp 10 á vinsældalistum beggja vegna Atlantshafs.
  • Velvet Underground & Nico (oft kölluğ „Bananaplatan”): Plata şessi er án efa ein sú áhrifamesta rokksögunnar. Hún seldist nánast ekkert şegar hún kom fyrst út 1967. Brian Eno á ağ hafa sagt um hana ağ hún seldist í ağeins 30.000 eintökum fyrstu áratugana eftir ağ hún kom út, en allir şessir 30.000 stofnuğu hljómsveit. Şağ var ekki fyrr en eftir 10 ár ağ hún fór ağ vekja athygli og şá ağallega meğal ungra pönkara og nıbylgjusinna í leit ağ einhverju „fersku”. Á 9. og 10. áratugnum voru fáir rokktónlistamenn sem ekki listuğu plötuna meğal helstu áhrifavalda.
  • Bitches Brew - Miles Davis: Şetta tímamótaverk hefur haft gífurleg áhrif ekki bara á djasstónlist heldur líka rokk og s.k. „klassík”. Şegar verkiğ kom fyrst út 1970 voru margir innan djass-heimsins sem höfnuğu verkinu og töldu şetta vera svanasöng Davis. Raunin varğ önnur. Hjá Davis hófst tímabil sem einkenndist af mikilli tilraunastarfsemi og şeir ungu tónlistarmenn sem hann fékk til liğs viğ sig áttu eftir ağ móta framtíğ djass, popp, og rokk tónlistar: t.d. John McLaughlin, Chick Corea, Wayne Shorter, Herbie Hancock og margir fleiri.

Í öllum şessum tilvikum höfğu listamennirnir fengiğ tækifæri til ağ vinna ağ sinni listsköpun án şess ağ şurfa ağ hafa áhyggjur af şví hvernig markağurinn myndi taka á móti afurğinni. Şeim var öllum hafnağ í fyrstu en meğ tímanum náğu şeir eyru annarra listamanna og skapağist nı merking, nıtt tónrænt tungumál, sem skapaği farveg fyrir mikla nısköpun. Şağ er einmitt şetta sem listamannalaunum er ætlağ ağ gera - ağ gefa listamönnum tækifæri til ağ vinna ağ sinni sköpun óháğ şrıstingi markağsafla. Slíkt gefur kannski lítiğ af sér şegar til skamms tíma er litiğ en meğ tímanum getur şağ leitt til byltinga. Og kannski şağ sem mikilvægast er, ağ fáar byltingar gerast án slíks undanfara. Şağ má segja ağ markağurinn er kannski góğur í ağ fylla upp í göt, en şağ er óheft listsköpun og grunnrannsóknir sem búa til götin.

Listamannalaun, eins og styrkir til grunnrannsókna, eru ætluğ ağ gera listamönnum kleift ağ stunda sína sköpun án markağsşrıstings. Hins vegar hefur gagnrıni beinst gegn şví ağ tiltekinn hópur fái opinbert fé fyrir ağ gera şağ sem ætlast er til af şeim. En, şağ er eins og ég sagği áğur, listamannalaun eru einmitt ætluğ ağ veita listamönnum tækifæri til ağ gera annağ en şağ sem vanalega er ætlast af şeim. Şessi gagnrıni er şví á röngum forsendum. Tónlistarmağurinn Ingó veğurguğ komst kannski næst şví sem máliğ ætti raunverulega ağ snúast um şegar hann spurği af hverju skattfé hans ætti ağ fara í ağ kosta listsköpun sem ağeins 30 manns myndu njóta? Şarna er eins og meğ Velvet Underground á sínum tíma, ef şetta eru réttu 30 manns şá gæti şağ breytt heiminum til hins betra.

En şağ eru ekki bara şeir sem gagnrına listamannalaun sem hafa fariğ á mis viğ kjarna málsins. Agnar Kr. Şorsteinsson, blağamağur á Stundinni, gagnrındi töframanninn Einar Mikael Sverrisson fyrir ağ vera mótfallinn listamannalaunum şegar Einar Mikael şáği sjálfur atvinnusköpunarstyrk frá Nısköpunarmiğstöğ Íslands. Listamannalaun og atvinnusköpunarstyrkir eru gjörólíkir og má segja ağ şeim er ætlağ hvor um sig ağ styğja viğ şessa andstæğu póla nısköpunarferlisins, sem ég nefndi áğur. Meğan listamannalaun eru ætluğ ağ styğja viğ óhefta listsköpun eru atvinnusköpunarstyrkir ætlağir ağ styrkja markağsvæğingu góğra hugmynda, sem geta átt rætur í listsköpun eğa grunnrannsóknum. Ef viğ göngum út frá şví ağ tilgangur listamannalauna sé eins og ég hef sagt, şá er engin mótsögn í şví ağ vera á móti listamannalaunum en şiggja atvinnusköpunarstyrk. Blağamağur Stundarinnar virğist ekki átta sig á şessu.

Şetta er furğuleg stağa şegar hvorki şeir sem eru meğ né şeir sem eru á móti listamannalaunum átta sig á hlutverki şeirra. Öll gagnrınin umræğa, bæği meğ og á móti, virğist orğin svolítiğ marklaus.

 


« Síğasta færsla | Næsta færsla »

Bæta viğ athugasemd

Ekki er lengur hægt ağ skrifa athugasemdir viğ færsluna, şar sem tímamörk á athugasemdir eru liğin.

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiğ á Javascript til ağ hefja innskráningu.

Hafğu samband